The Orthodox Confession of the Eastern Church. A.D. 1643 (part 3 of 5)

einai piston eis holous, pos hoi mathetai tou den ton eklepsan, mete eis apokruphon topon ton ethapsan, hos hoi diestrammenoi Ioudaioi diephemisan, didontes chremata ei tous stratiotas. Ma ten hupopsian touten ten ekbale to mnema, eis to hopoion ekeiteto; he sphragis tou lithou meta tes koustodias ton Ioudaion; homoios kai ho Ioseph kai ho Nikodemos, oi hopoioi esan entimoi anamesa eis tous Ioudaious; akomi he sundona, me ten hopoian etulixasi to nenekromenon soma tou Kuriou hemon, kai to soudarion, hopou eton eis ten kephalen tou kai emeinen eis ton taphon diplomenon (Ioan. k'. z'.) anastantos autou. Tauta panta phaneronousi, pos den eklephtheken apo tous mathetas tou to soma, alla aneste. Me ten didaskalian touten prepei kai touto na noetai, pos kata ten propheteian eton ananke, na einai to mnemeion tou entimon, kathos eton, kai einai mechri tes semeron; phesi gar ho Prophetes (Es. ia. i.); kai estai he anapausis autou time. Kai eis auto hopoios en pistei kai agape te eis Christon hupagenei, megalen aphesin ton hamartion apoktatai, di autou pros Christon proserchomenos. fuit, quo liquidum omnibus fieret, non furto illum suorum discipulorum subductum, locoque quodam abstruso conditum fuisse. Cujusmodi rumusculos perversi Iudæi sparsere, militibus multo ære corruptis. Sed inanem suspiciunculam facile refellebant tum monumentum illud, in quo conditus fuerat Dominus, tum signatura saxi Iudæorumque excubiæ, Iosephus item, et Nicodemus, viri inter suos clari honoratique, ad hæc pretiosa illa sindon, qua involutum exanimum Domini corpus fuerat, et sudarium capitis velamen, quod postquam resurrexerat, in sepulcro complicatum remansit (Ioh. xx. 7). Quæ omnia satis evincunt, non surreptum furto discipulorum corpus illius fuisse, sed reapse revixisse. Ad quam doctrinam illud etiam animadversu dignum est: nimirum, ut secundum sacra vaticinia necesse erat honoratum Christi conditorium esse, ita etiam fuisse, itemque hodie esse. Sic enim Propheta (Ies. xi. 10): 'et erit requies illius honos.' Quod sepulcrum quisquis in fide et amore Christi visit: ille multam criminum suorum remissionem consequitur, dum per illud ad Christum ipsum animo accedit. Erotesis mth'. Quæstio XLIX.

Anamesa eis ta eiremena epethumoun na ematha peri tes psuches tou

Inter hæc quæ modo dicta fuere, suborta mihi cupido noscendi, quonam

Christou, eis poion topon na heurisketo hustera apo ton thanaton tou prin tes anastaseos? sane loco anima Christi post excessum e corpore ante resurrectionem egerit?

Ap. He psuche (Dam. homil. eis to hagion sabbaton.) tou Christou, estontas kai na choristhe apo to soma, eton pantote esmimene me ten theoteta, kai me ten theoteta ekatebeken eis ton haden; kala kai eis ton topon touton na men echomen kan mian enthumesin di auto. Monon to echomen bebaion apo holous tous ekklesiastikous humnous, hopou pragmateuontai di auto; pos ho Christos na ekatebeken eis ton haden me ten psuchen kai me ten theoteta; kai pleon chorista me to troparion ekeino tes ekklesias, hopou legei; "en tapho somatikos, en hadou de meta psuches hos Theos, en paradeiso de meta lestou, kai en throno huperches, Christe, meta Patros kai Pneumatos panta pleron ho aperigraptos." Kai apo ton haden elutrose tas psuchas ton hagion propatoron kai tas ebalen eis ton paradeison; mazi me tous hopoious suneisegage kai ton lesten, hopou episteusen en to stauro eis auton.

Resp. (Ex Damasc. in sanctum sabbatum, loc. cit. sup. pag. 113). Anima Christi, quamquam corpore suo tum exsoluta, usque tamen juncta manebat divinitati, quacum etiam ad inferos descendit, tametsi nihil hoc (hujus Articuli) loco de isto negotio innuitur. Sed certum illud tamen contestatumque ex tot ecclesiæ hymnis, qui de eo agunt, habemus, quod nimirum simul anima et divinitate sua ad inferos descendit Christus. Inprimis autem rem sigillatim exprimit hoc Ecclesiæ Troparium: Tu corpore in sepulcro: tu anima apud inferos, ut Deus: tu in Paradiso cum latrone: itemque in throno gloriæ cum Patre ac Spiritu, Christe, fuisti, qui cuncta imples, ipse incircumscriptus. Simul ereptas orco sanctorum Patrum animas Paradiso intulit, quibuscum etiam latronem, qui in cruce pendens in ipsum crediderat, introduxit. Erotesis n'. Quæstio L.

Ti einai to hekton, hopou pragmateuetai kai didaskei to arthron touto?

Quodnam sextum est, quod hic tractat docetque articulus?

Ap. Diati to arthron touto kamei enthumesin tou staurou tou Christou, eis to hopoion apano apethanen ho Christos, kai esose mas; didei aphormen

Resp. Quoniam mentionem crucis Christi, in qua Christus mortuus est nosque in salutem vindicavit, hic facit articulus: eo et nobis ansam

dia touto, na enthumoumen kai hemeis tou staurou; dia ton hopoion tetoias loges homilei (Gal. s'. id'.) ho Apostolos Paulos; emoi de me genoito kauchasthai, ei me en to stauro tou Kuriou hemon Iesou Christou, di hou emoi kosmos estaurotai, kago to kosmo. Kai allachou (a. Kor. a. ie.); ho logos gar tou staurou tois men apollumenois moria esti, tois de sozomenois eitoun hemin dunamis Theou estin. Hoste loipon dia megalais aphormais prepei na timatai apo hemas ho stauros; hos an semeion tou Christou, eis ton hopoion edotheke dunamis, diati echutheken eis auton to haima tou Huiou tou Theou, kai eis auton apethane, na dioke ta ponera pneumata. Dia touto ho hagios Kurillos ho Hierosolumon (Kat. ig'.) legei houtos; hotan me to semeion tou timiou staurou semeionomen tous heautous mas, tote ho diabolos, katanoontas pos ho Christos ho Kurios eis auton ekarphotheke dia ten soterian ten ediken mas kai dia ten exolothreusin tes daimonikes dunameos, den hemporei na steketai paron, mete na hupophere ten dunamin tou staurou; ma pheugei apo mas kai pleon den peirazei, kai malista diati tote echomen sunetheian, na epikaloumetha to onoma tou Christou. Dia touto chreostoumen na kamnomen ton stauron mas polla suchnia, diati suchnia groikoumen kai tous peirasmous tou daimonos; tous hopoious me allon de cruce commentandi offert, de qua hunc in modum Paulus Apostolus disserit (Gal. vi. 14): 'Absit a me ut gloriari velim, nisi in cruce Domini nostri Iesu Christi, per quam mihi mundus crucifixus est, et ego mundo.' Et alio loco (1 Cor. i. 18): 'Sermo crucis iis, qui pereunt, stultitia est: at nobis, qui salutem consequimur, potentia Dei est.' Multis igitur magnisque de causis venerabilis nobis crux erit, ut peculiare quoddam signum Christi, cui virtus mirifica fugandi dæmonum impressa est; siquidem effuso in illam sanguine filii Dei, qui et animam in ea efflabat, imbuta fuit. Qua de re ita dicit S. Cyrillus, Episcopus Hierosolymitanus (Catechesi XIII.): Quando venerabilis crucis signo nosmet ipsos signamus, tum Diabolus recogitans secum, Christum Dominum propter salutem nostram potentiæque diabolicæ exstirpationem cruci clavis suffixum fuisse, diutius præsens esse crucisque sufferre vim nequit; sed fugit a nobis, nec ulterius nos pertentat, maxime quoniam simul sanctissimum Servatoris Christi invocare nomen solemus. Est igitur necesse, ut crucis signum in nobis sæpe frequentemus, quoniam nimis frequentes dæmonis persentiscimus tentationes, quas haud alio profligare modo

tropon den hemporoumen na diokomen, para me ton zoopoion stauron kai me ten epiklesin tou onomatos tou Iesou Christou. Kai ochi monon tous diokomen apo hemas, alla kai apo hola ta alla mas pragmata, egoun apo phageta, pista, skeue kai ta loipa. Dia touto ho autos Kurillos (eis to auto) didaskei legon; kamne to semeion tou timiou staurou trogontas, pinontas, kathemenos, histamenos, homilontas, e kai peripatontas; kai men archizes kan mian sou douleian, para na kames to semeion, tou timiou staurou, eis to ospetion, eis ton dromon, hemeran kai nukta, kai eis katha topon. possumus, quam signo vivificæ crucis et seria invocatione nominis Iesu Christi. Quo modo non solum a nobis ipsis insultus dæmonum arcemus; sed a reliquis etiam omnibus rebus nostris, ut ab esculentis potulentisque, a vasis, aliisque quibuslibet. Quapropter ita idem ille Cyrillus docet (loco eodem): Fac venerabilis crucis signum, dum edis bibisque, dum sedes, aut stas; dum loqueris, aut ambulas. Nullam coeptabis rem, nullum opus, nisi facto prius venerabilis crucis signo, domi, in via, diu noctuque omnibusque in locis. Erotesis na. Quæstio LI.

Pos chreostoumen na semeionomesthan me to semeion tou timiou kai zoopoiou staurou?

Quo ritu signum venerabilis et vivificæ crucis in nobis formare debemus?

Ap. Me ten dexian cheira prepei na kamnes ton stauron banontas eis to metopon sou ta tria megala daktula; kai na leges; eis to onoma tou Patros. Kai tote katabazeis to cheri eis ton thoraka me to idion schema kai legeis kai tou Huiou. Kai ap' ekei eis ton dexion brachiona legontas; kai tou hagiou Pneumatos, pagenontas heos eis ton aristeron. Kai aph' hou semeioses ton heauton sou me to hagion touto semeion tou staurou, prepei na teleioses me ton logon touton; amen E kai hotan

Resp. Crucem hoc modo dextra manu formabis. Primum tribus majusculis digitis frontem tanges dicesque: In nomine Patris. Tum manum, eodem gestu conformatum, in pectus deduces addesque: et Filii. Hinc in brachium (sive potius humerum) dextrum traducens manum dices: et Spiritus Sancti, simul ductum manus in humerum sinistrum usque continuabis. Atque ubi sacro hocce crucis signaculo temet signasti, claudes verbo: Amen. Potes etiam

kames ton stauron sou, emporeis na leges; Kurie Iesou Christe, Huie tou Theou, eleeson me ton hamartolon, amen. in cruce formando hæc adhibere verba: Domine Iesu Christe, fili Dei, miserere mei peccatoris. Amen. Erotesis nb'. Quæstio LII.

Poion einai to pempton arthron tes pisteos?

Quintus Fidei Articulus, quis est?

Ap. Kai anastanta te trite hemera kata tas graphas.

Resp. Qui resurrexit die tertio secundum Scripturas. Erotesis ng'. Quæstio LIII.

Ti didaskalian mas didaskei to arthron touto tes pisteos?

Quam doctrinam iste nos fidei Articulus docet?

Ap. Duo pragmata didaskei, proton pos ho Kurios hemon Iesous Christos me ten dunamin tos theotetos tou egerthe (Louk. kd'. z'.) apo ton nekron; kathos einai gegrammenon peri autou eis tous Prophetas kai eis tous Psalmous; deuteron, pos anestatheke me to idion soma, hopou egennethe kai apethane.

Resp. Duo docet. Alterum, Dominum nostrum Iesum Christum suæ divinitatis viribus in vitam rediisse (Luc. xxiv. 7), prout de illo perscriptum erat in Prophetis et Psalmis. Alterum, resurrexisse ipsum in eodem illo corpore suo, quicum natus mortuusque fuerat. Erotesis nd'. Quæstio LIV.

Kata tinas graphas ho Christos eton chreia na pathe, kai na apothane, kai ten triten hemeran na anastathe?

Secundum quas scripturas ita necesse erat, tum pati Christum atque emori, tum die tertio reviviscere?

Ap. Duo logion einai hai hagiai graphai; kapoiais tou palaiou nomou kai kapoiais tou neou. Hai protai eproeipasi, pos ho Christos mellei na elthe, kai me tina tropon eiche na sose to genos ton anthropon, egoun me to na pathe, na labe thanaton, kai na anastathe apo tous nekrous. Kai

Resp. Duplices sacræ scripturæ sunt, quædam veteris legis, quædam novæ. Priores Christum venturum, modumque ipsum, quo genus humanum in salutem asserturus esset, prædixerunt: nimirum passurum, moriturum, e mortuisque resurrecturum. Itaque hæc omnia

kata tas graphas tautas ho Christos eprepe, na ta plerose hola. Kata de tas graphas tou neou nomou ebebaiotheke, pos ta eplerose, kai pos tetoias loges elthe, kathos gegraptai peri autou; hos ho autos legei (Mark. id'. ka.) peri eautou; ho men Huios tou anthropou hupagei, kathos gegraptai peri autou. Kai hustera apo ten ek nekron autou anastasin elege (Louk. kd'. ks'.) pros duo tou mathetas stratokopous; ouchi tauta edei pathein ton Christon kai eiselthein eis ten doxan autou? kai arxamenos apo Moseos kai apo panton ton Propheton, diermeneuen autois en pasais tais graphais ta peri heautou. Kai pos prepei na eche to kuros kai ten bebaioteta he palaia graphe eis hemas, to martura legon ho Apostolos (b'. Petr. a. ith'.) peri autes; echomen bebaioteron ton prophetikon logon, ho kalos poieite prosechontes, hos luchno phainonti en auchmero topo, heos hou hemera diaugase, kai phosphoros anateile en tais kardiais humon. Kai pos na eteleiotheken houtos kata tas graphas tautas, holoi hoi euangelistai mas bebaionousi; kai ho Apostolos (a. Kor. ie. g'.) legei; hoti Christos apethanen huper ton hamartion hemon kata tas graphas; kai hoti etaphe, kai hoti egegertai te trite hemera kata tas graphas; kai hoti ophthe Kepha, eita tois dodeka. Epeita ophthe epano pentakosiois adelphois secundum istas scripturas adimplenda Christo fuere. Rursus ex novæ legis scripturis, isthæc omnia Christum implesse, luculenter confirmatum est, eaque prorsus ratione in mundum venisse, quemadmodum de eo scriptum fuerat. Sicut ipse de semet ipso affirmat (Marc. xiv. 21): 'Filius quidem hominis vadit, sicut scriptum est de illo.' Atque denuo ex inferis in lucem redux, duobus discipulis iter facientibus, dixit (Luc. xxiv. 26): 'Nonne hæc pati Christum oportuit, et intrare in gloriam suam? et exorsus a Mose et Prophetis omnibus, interpretabatur illis, quæ de ipso omnibus in scripturis prædicta essent.' Iam suam veteri testamento apud nos auctoritatem firmitudinemque sartam tectam constare oportere, illud testificatur Apostolus de ipso dicens (2 Pet. i. 19): 'Habemus firmiorem sermonem Propheticum, cui recte ac merito attenditis, veluti lucernæ lucenti in loco obscuro, donec elucescat dies, et lucifer in cordibus vestris exoriatur.' Porro quod eodem modo secundum Scripturas istas hæc perfecta sunt, Evangelistæ omnes nobis confirmant. Confirmat et Apostolus (1 Cor. xv. 3): 'Quod Christus mortuus fuerit pro peccatis nostris secundum Scripturas: quod sepultus sit, quodque tertio die resurrexerit secundum Scripturas;

ephapax, ex hon hoi pleious menousin heos arti, tines de kai ekoimethesan. Epeita ophthe Iakobo; eita tois Apostolois pasin. Eschaton de panton hosper to ektromati ophthe kamoi. Ten tou Christou anastasin proetupou kai ho Prophetes Ionas, ton hopoion tupon ho Kurios hemon Iesous Christos ton anapherei pros ton eauton tou, legon (Matth. ib'. lth'.) pros tous Ioudaious; genea ponera kai moichalis semeion epixetei, kai semeion ou dothesetai aute, ei me to semeion Iona tou Prophetou. Hosper gar en Ionas en te koilia tou ketous treis hemeras kai treis nuktas, houtos estai ho Huios tou anthropou en te kardia tes ges treis hemeras kai treis nuktas. et quod visus sit Cephæ, deinde duodecim (Apostolis), postea plus quam quingentis fratribus simul, quorum plerique ad hunc usque diem in vita sunt, nonnulli etiam obdormierunt. Deinde visus est Iacobo, post Apostolis omnibus. Postremo vero omnium, velut abortivo, visus est et mihi.' Resurrectionem Christi pulchre etiam olim adumbraverat Ionas Propheta, quem typum Dominus noster Iesus Christus ipse sibi accommodat, dum Iudæis dicit (Matt. xii. 39): 'Natio prava et adultera signum postulat, nec aliud illi signum dabitur, quam Ionæ Prophetæ. Quemadmodum enim Ionas tribus diebus tribusque noctibus in ventre ceti fuit: ita filius hominis tres dies noctesque in corde terræ erit' Erotesis ne. Quæstio LV.

Poiou einai to hekton arthron tes pisteos?

Sextus fidei Articulus quis est?

Ap. Kai anelthonta eis tous ouranous, kai kathezomenon ek dexion tou Patros.

Resp. Qui adscendit in coelos, sedetque ad dexteram Patris. Erotesis ns'. Quæstio LVI.

Ti mas ermeneuei to arthron touto tes pisteos?

Quidnam iste nobis exponit Articulus?

Ap. Tessara pragmata didaskei to arthron touto; proton pos me to idion soma, eis to hopoion epathen alethos, kai aneste apo tous nekrous,

Resp. Dogmata quattuor. Primum est, Christum illo ipso corpore suo, in quo crucis supplicium vere pertulerat, et in quo postea a mortuis

me to idion ekeino anebe eis tous ouranous, kai ekathisen eis ten dexian tou Patros me doxan kai ainon. Deuteron, pos hos anthropos monos anebeken eis ton ouranon, diati hos Theos pantote eton eis ton ouranon, kai eis panta topon. Triton didaskei, pos ten anthropoteta, hopou epere mian phoran apo ten parthenon Marian, pote den ten exapheke; ma met' auten palin thelei elthei na krine; kathos hoi Angeloi eipasin (Prax. a. ia.) eis tous Apostolous; houtos ho Iesous ho analephtheis aph' humon eis ton ouranon houtos eleusetai, hon tropon etheasasthe auton poreuomenon eis ton ouranon. Tetarton didaskei, pos ho Christos, einai monon ei ton ouranon, kai ochi eis ten gen kata ton tropon tes sarkos, hopou ephorese, kai sunanestrapheken eis ten gen; ma kata ton musteriode tropon, hopou eurisketai eis ten theian eucharistian, einai kai eis ten gen ho autos Huios tou Theou, Theos kai anthropos, kata metousiosin. Estontas kai he ousia tou artou na metaballetai eis ten ousian tou hagiou somatos autou; kai he ousia tou oinou eis ten ousian tou timiou haimatos autou; dia to hopoion prepei na doxazomen, kai na latreuomen ten hagian eucharistian homoios kathos kai auton ton Sotera mas Iesoun. resurrexerat, eodem inquam ipso in coelum adscendisse, et ad dexteram Patris cum gloria ac laude consedisse. Secundum, qua homo est, illum tantummodo in coelum adscendisse; namque qua Deus est, semper in coelo fuit locisque aliis omnibus. Tertium est: Christum humanam naturam, semel ex B. Virgine assumtam, nunquam postea dimisisse, eademque etiam vestitum olim ad judicium reventurum. Sicuti Angeli Apostolis dicebant (Actor. i. 11): 'Hic Iesus, qui a vobis in coelum receptus est, ita redibit, quemadmodum eum in coelum ire vidistis.' Quartum quod docet, hoc est: Christum nunc in coelo tantum esse, non vero in terra eo corporis sui modo, quo olim, dum his in locis agebat, usus fuerat; verum modo sacramentali, quo in sacra coena præsto est, eundem Dei filium, Deum hominemque, etiam in terra adesse, nimirum per Transsubstantiationem. Quippe substantia panis in substantiam sanctissimi corporis ipsius convertitur; et substantia vini in substantiam pretiosi sanguinis ipsius. Quamobrem sanctam Eucharistiam sic venerari adorareque nos oportet, quemadmodum ipsum Servatorem nostrum Iesum.

Erotesis nz'. Quæstio LVII.

Poion einai to hebdomon arthron tes pisteos?

Septimus fidei Articulus quis est?

Ap. Kai palin erchomenon meta doxes krinai zontas kai nekrous, hou tes basileias ouk estai telos.

Resp. Qui iterum venturus est in gloria, indicatum vivos et mortuos, cuius regni nullus finis erit. Erotesis ne. Quæstio LVIII.

Ti mas didaskei touto to arthron tes pisteos?

Quid iste nos Articulus docet?

Ap. Tria pragmata; proton pos ho Christos mellei na strepse dia na krine zontas kai nekrous, kathos ho idios legei (Matth. ke. la.) dia logou tou; hotan de elthe ho Huios tou anthropou en te doxe hautou kai pantes hoi hagioi angeloi met' autou. Kai thelei elthei toson gorga (Matth. kd'. kz'.), hosper he astrape exerchetai apo anatolon, kai phainetai heos dusmon, houtos estai kai he parousia tou Huiou tou anthropou. Peri (eis to auto sicho ls'.) de tes hemeras tes parousias ekeines kai tes horas oudeis oiden, oute hoi angeloi. M' holon touto protetera mellei, na genousi ta pragmata touta; na keruchthe to Euangelion (eis to auto sicho id'. kai ka.) eis hola ta ethne, na elthe ho Antichristos, na genousi megaloi polemoi, peinais, thanatika, kai hetera homoia; kai dia na ta eipo suntomos, megale polla thlipsis thelei gene, kata ta logia tou Kuriou legontos;

Resp. Tria. Primum est, rediturum Christum, iudicatum vivos ac mortuos. Sicut ipse suis verbis testatur (Matt. xxv. 31): 'Quando venerit filius hominis in gloria sua, et sancti omnes Angeli cum illo.' Venturus autem est usque adeo velociter (Matt. xxiv. 27): 'Ut fulgur, quod exit ab oriente, et apparet ad occasum usque; eiusmodi item erit adventus filii hominis.' 'Atqui (ibidem 36) diem et horam adventus illius nemo novit, ne quidem Angeli.' Prius tamen ut eveniant hæc ipsa, necesse est. Nimirum (vers. 14) ut annuncietur Evangelium omnibus gentibus: ut veniat Antichristus: ut fiant bella horrida ac immania: itemque fames frugumque penuria et pestilentia aliaque consimilia. Atque ut summatim absolvam, multæ antea magnæque afflictiones secundum verbum Domini exsistent (vers. 21):

estai gar tote thlipsis megale, hoia ou gegonen ap' arches kosmou heos tou nun, oud' ou me genetai. Dia ten krisin touten phaneran homilei legon (b'. Tim. d'. a.) ho Apostolos; diamarturomai oun ego enopion tou Theou kai tou Kuriou Iesou Christou tou mellontos krinein zontas kai nekrous kata ten epiphaneian autou kai ten basileian autou. 'Eo tempore magna erit afflictio, cuiusmodi ab origine mundi ad hoc usque tempus nec fuit, nec in posterum futura est.' De hoc iudicio manifeste hunc in modum disserit Apostolus (2 Tim. iv. 1): ' Testificor igitur ego coram Deo et Domino Iesu Christo, qui vivos mortuosque in apparitione sua et regno suo iudicaturus est.' Erotesis nth'. Quæstio LIX.

Ti didaskei deuteron to arthron touto?

Quid secundo loco hic docet Articulus?

Ap. Pos eis ten teleutaian krisin hoi anthropoi thelousin apodosein logon dia tous logismous, dia ta logia kai dia ta erga; kata ten graphen ten (Matth. ib'. ls'.) legousan; lego de humin, hoti pan rhema argon, ho ean lalesousin hoi anthropoi, apodosousi peri autou logon en hemera kriseos; kai ho Apostolos (a. Kor. d'. e.) legei; hoste me pro kairou ti krinete, heos an elthe ho Kurios; hos kai photisei ta krupta tou skotous; kai phanerosei tas boulas ton kardion; kai tote ho epainos genesetai ekasto apo tou Theou.

Resp. Quod extremo in judicio cogitationum, dictorum factorumque suorum omnium rationem reddituri sunt homines, teste Scriptura (Matt. xii. 36); 'Dico ego vobis, quod de quovis otioso verbo, quod locuti homines fuerint, rationem in die judicii reddent.' Et Apostolus ait (1 Cor. iv. 5): 'Ne itaque, ne ante tempus quidquam judicetis, donec venerit Dominus: qui et abscondita tenebrarum illustrabit, et consilia cordium manifestabit, et tunc sua cuique laus a Deo reddetur.' Erotesis x'. Quæstio LX.

Ti didaskei triton touto to arthron?

Quid tertio loco hic Articulus docet?

Ap. Pos eis ten hemeran ekeinen kath' henas kata ta erga tou thelei labei teleian kai aionian pleromen;

Resp. Quod illo die unusquisque secundum promerita sua plenam eamque sempiternam accepturus sit

diati kapoioi thelousin akousein ten apophasin tauten (Matth. ke. ld'.); deute hoi eulogemenoi tou Patros mou, kleronomesate ten hetoimasmenen humin basileian apo kataboles kosmou. Kai alloi akousousi ten apophasin tauten (sich. ma.); poreuesthe ap' emou hoi kateramenoi eis to pur to aionion, to hetoimasmenon to diabolo kai tois angelois autou; hopou (Mar. th'. md'. me.) ho skolex auton ou teleuta kai to pur ou sbennutai. mercedem, quippe alii hanc audient sententiam (Matt. xxv. 34): 'Venite benedicti Patris mei, et hereditario jure possidete præparatum vobis a mundi exordio regnum.' Alii e contrario tristissimum hocce carmen audient (vers. 41): 'Discedite a me maledicti in ignem illum sempiternum, qui Diabolo atque Angelis ejus structus paratusque est;' (Marc. ix. 44): 'ubi vermis eorum non emoritur, et ignis non exstinguitur.' Erotesis xa. Quæstio LXI.

Tacha ton kairon ekeinon holoi hoi anthropoi thelousin apodosein logou dia ta erga tous, e xechorista kath' henas apothneskontas apodidei ton logariasmon tes xoes tou, kai an einai kriterion merikon?

Illo igitur fortasse die universi homines actionum rerumque suarum reddituri rationem sunt, an vero singulatim unusquisque, dum lucis hujus usurarn relinquit, vitæ suæ rationem reddit, atque particulare quoddam exercetur judicium?

Ap. Kathos eis ten hemeran ekeinen tes teleutaias kriseos den zetatai tinas logariasmos xechora dia ton kath' hena, diati hola ta pragmata einai gnorismena sima eis ton Theon, kath' henas eis ton kairon tou thanatou tou gnorizei ta amartemata tou; tetoias loges malista hustera apo ton thanaton kath' henas thelei gnorizei ten amoiben ton ergon tou. Diati epeide kai ta erga tou thelousin einai phanera, loipon kai he apophasis tou Theou einai phanere heis auton; kathos legei ho theologos Gregorios

Resp. Quemadmodum illo extremi judicii die ratio de unoquoque singillatim non exigitur; siquidem Deo res simul omnes per se manifestissimæ sunt, atque ut unusquisque in articulo mortis suæ satis suorum sibi delictorum conscius est: ita eodem prorsus modo post mortem operum suorum remunerationem unusquisque probe novit. Quoniam itaque opera ipsius manifesto patent; patet etiam Dei in illum sententia. Sicuti ait Gregorius Theologus (laudatione funebri

(logo eis Kaisarion ton adelphon); peithomai sophon logois, hoti psuche pasa kale te kai theophiles, epeidan tou sundedemenou somatos enthende apallage, euthus en sunaisthesei kai theoria tou menontos auten kalou genomene (hate tou episkotountos anakatharthentos, e apotethentos, e—ouk oid' ho, ti kai legein chre) thaumasian tina hedonen hedetai kai agalletai, kai hileos chorei pros ton eautes despoten, hosper ti desmoterion chalepon ton entautha bion apophugousa; kai tas perikeimenas aposeisamene pedas; huph' hon to tes dianoias pteron katheilketo, kai hoion ede te phantasia karpoutai ten apokeimenen makarioteta; mikron d' husteron kai to sungenes sarkion apolabousa, ho ta ekeithen sunephilosophese, para tes kai douses kai pisteutheises ges, tropon hon oiden ho tauta sundesas kai dialusas Theos; touto sunkleronomei tes ekeithen doxes. Homoios prepei na logiazomen kai dia tas psuchas ton hamartolon ek tou enantiou; pos kai autai groikousi kai exeurousi ten kolasin, hopou tais anamenei. Kai kala kai na men echousi mete hoi dikaioi mete hoi amartoloi teleian ten amoiben ton ergon ton prin tes teleutaias kriseos, diati me holon touto den einai holais eis mian kai ten auten katastasin, mete eis ton auton topon pempontai. Apo touto fratris sui Cæsarii, p. 56, Bas. 173, Par.): Ego vero sapientum sermonibus adductus credo, bonam quamlibet Deoque acceptam animam, ut e conjugato soluta corpore hinc discedit, confestim intellectu ac contemplatione boni illius, quod ipsam manet, fruentem (quippe eo, quod caliginem antea offundebat, perpurgato jam aut deposito, aut—sed haud scio satis quod usurpem verbum), singulari et mirifica quadam efferri atque exsultare lætitia hilaremque admodum ad Dominum suum properare; dum ita nimirum ex hac vita tanquam ex ærumnoso quodam ergastulo aufugit, et circumjectas excutit pedicas, quibus gravatæ antea mentis alæ deprimebantur; jamque adeo velut imaginando reservatam sibi degustare felicitatem: verum paullo post, ubi cognatum corpusculum, quocum olim ætheriam illam vitam religiosissime vivebat, de terra, quæ illud et dederat, et suæ traditum fidei asservarat, receperit, modo eo, quem solus novit, qui ista duo tum colligavit tum dissolvit Deus; tum una cum illo coelestis gloriæ hereditatem cernere. Pari ratione de facinorosorum animis e contrario existimandum, illos videlicet extemplo sensum item intellectumque destinatorum sibi cruciatuum habere. Quamvis vero neque justi neque damnati

ginetai phaneron, pos to toiouto na me ginetai prin tes teleutaias kriseos choris kriseos merikes; einai loipon merikon kriterion. Kai hotan legomen pos den zeta logariasmon tes zoes mas ho Theos apo emas, touto noeitai pos den apodidotai ho logariasmos toutos kata ton edikon mas tropon. plenam rerum actionumque suarum mercedem ante extremum assequantur judicium: non tamen in uno et eodem omnes statu sunt, nec in unum compelluntur locum. Hinc facile patet, hoc ipsum ante postremum illud judicium sine particulari aliquo judicio non fieri, atque hujuscemodi particulare judicium omnino esse. Quando igitur dicimus, non exigere a nobis Detim vitæ nostræ rationem, tum intelligendum est, non reddi hanc rationem secundum proprium nostrorum judiciorum morem. Erotesis xb'. Quæstio LXII.

Tacha hai psuchai ton agion meta thanaton eis ton auton bathmon euriskontai?

Numquid vero in eodem beatitudinis gradu, postquam e vita excesserunt, collocatæ Sanctorum animæ sunt?

Ap. Diati hai psuchai den miseuousin apo ton kosmon touton eis mian kai ten auten charin, tetoias loges kai hustera, aph' hou miseusousin apo ton kosmon, den stekountai eis hena kai ton auton bathmon tes makariotetos kata ten Christou didaskalian, hopou (Ioan. id'. b'.) legei; en te oikia tou Patros mou monai pollai eisi; kai allachou (Louk. z'. mz'.); apheontai hai hamartiai autes hai pollai, hoti hegapese polu; ho de oligon aphietai, oligon agapa. Homoios kai ho Apostolos (Rhom. z'. s'.) legei, hoti apodosei hekasto kata ta erga autou.

Resp. Quoniam animæ non in uno et eodem gratiæ divinæ gradu ex hoc mundo emigrant; pari modo, postquam hinc emigrarunt, non in uno eodemque beatitatis gradu consistunt; Christo ipso his illud docente verbis (Ioh. xiv. 2): 'In domo Patris mei multæ sunt mansiones;' et alibi (Luc. vii. 47): 'Remissa sunt multa illius peccata, quoniam dilexit multum; at parum diligit, cui parum remittitur.' Consimiliter et Apostolus ait (Rom. ii. 6): 'Quod redditurus sit cuique secundum opera sua.'

Erotesis xg'. Quæstio LXIII.

Tina gnomen prepei na echomen di ekeinous, hopou apothneskousin eis ten orgen tou Theou?

Quid de iis vero judicandum, qui decedentes in offensa apud Deum sunt?

Ap. Pos meta ten eschaten krisin alloi thelousin einai eis megaleteren kolasin, kai alloi eis mikran, aionios; kata to eiremenon (Louk. ib'. mz'.) eis ten Graphen; ekeinos de ho doulos ho gnous to thelema tou Kuriou eautou kai me hetoimasas mede poiesas pros to thelema autou daresetai pollas. Ho de me gnous, poiesas de axia plegon, daresetai oligas.

Resp. Horum alios, ultimo peracto judicio, gravioribus, alios levioribus, sed æternis omnes tormentis cruciatum iri, dicente ita Scriptura (Luc. xii. 47): 'Servus ille, qui novit voluntatem Domini sui, neque tamen præparavit fecitque secundum voluntatem illius, vapulabit multis. Sed qui non cognovit et plagis tamen digna admisit, paucis vapulabit.' Erotesis xd'. Quæstio LXIV.

Apothneskousi tacha kai anthropoi, hopou na einai anamesa ton sozomenon kai apollumenon?

Annon et aliqui sic diem suum obeunt, ut beatorum damnatorumque medii sint?

Ap. Toiautes taxeos anthropoi den heuriskontai. Ma bebaia polloi apo tous hamartolous eleutheronountai apo ton desmon tou hadou, ochi me metanoian e exomologesin ediken tous, kathos he Graphe (Psal. s'. e.) legei; en gar to hade tis exomologesetai soi? kai allachou (Psal. rie. iz'.); ouch hoi nekroi ainesousi se, Kurie, oude pantes hoi katabainontes eis hadou; alla me tas eupoiias ton zonton kai proseuchas huper auton tes ekklesias, kai me ten anaimakton malista thusian, hopou kath' hemeran prospherei he ekklesia

Resp. Hujusmodi homines nulli reperiuntur. At illud probe constat, sceleratos homines non paucos de orci claustris eripi atque liberari, non sua quidem ipsorum poenitentia sive confessione, quemadmodum Scriptura dicit (Psa. vi. 5): 'Quis enim confiteatur tibi in inferno?' et loco alio (Psa. cxv. 17): 'Non laudabunt te mortui, Domine, neque omnes qui descendunt in infernum,' verum piis superstitum officiis et ecclesiæ pro ipsis deprecationibus, præcipue vero per incruentum (Liturgiæ) sacrificium, quod Ecclesia

dia tous zontas kai tethnekotas koinos holous, kathos kai ho Christos apethane di autous. Kai hoti den eleutheronountai aph' heauton ton hai toiautai psuchai, legei ho Theophulaktos eis to kata Loukan s'. keph. hermeneuon ton logon tou Christou, hopou eipen, hoti echei exousian epi tes ges aphienai hamartias; hora, hoti epi tes ges aphientai hai hamartiai; heos hou gar esmen epi tes ges, dunametha exaleipsai tas hamartias hemon; meth' ho mentoi tes ges apanastomen, ouk eti hemeis autoi dunametha di exomologeseos exaleipsai tas hamartias hemon; apokekleistai gar he thura. Kai eis to kb'. tou Matthaiou hermeneuon to; desantes autou cheiras kai podas, anti ton praktikon tes psuches dunameon, legei; en to aioni men gar to enestoti esti praxai kai energesai ti, en de to mellonti desmountai pasai hai praktikai dunameis tes psuches; kai ouk esti poiesai ti agathon eis antisekosin ton hamartion. Kai eis to ke. tou autou euangeliou; metameleias gar kai ergasias kairos ouk esti meta ten enthende apobiosin. Apo ta hopoia logia ginetai phaneron pos hustera apo ton thanaton he psuche den emporei na eleutherothe e na metanoese; kai na kame tipotes ergon, hopou na lutrothe apo ton desmon tou hadou, monon hai theiai leitourgiai, hai proseuchai kai eleemosunai, hopou ginountai pro vivis mortuisque omnibus communiter, quemadmodum et Christus pro iis pariter mortuus est, quotidie offert. Ceterum haudquaquam suapte opera animas hujusmodi ex inferis liberari, docet Theophylactus in caput sextum Lucæ, ea Christi verba, quibus potestatem remittendi peccata in terra sibi vindicat, exponens (immo in cap. v. 24, p. 236, Rom.): Observa, inquit, remitti peccata in terra. Quamdiu enim in hac terra commoramur, peccata nostra expungere possumus; at postquam e terra demigravimus, non possumus deinde ipsimet ope confessionis peccata nostra inducere. Jam enim oppessulatæ sunt fores. Et in cap. xx. Matt. enarrans hæc verba (vers. 13): Colligantes manus illius ac pedes; per quæ animæ facultates activæ designantur, ait: In seculo quidem præsenti agere operarique licet; at in futuro vinciuntur omnes activæ facultates animæ, nec tum boni quidpiam efficere possumus in compensationem nostrarum noxiarum. Et in cap. xxv. ejusdem Evangelii (p. 108): Non est poenitentiæ operationisque tempus post discessum ex hac vita. Quibus ex verbis clarum evadit, ab excessu suo leberari per se animam, poenitentiamque agere non posse, nihilque ejusmodi moliri, quo infernis eximatur vinculis. Solæ igitur

di auten apo tous zontas, ekeina ten ophelousi pollotata, kai apo ta desma tou hadou ten eleutherousin. sacræ liturgiæ precesque et eleemosynæ, quæ animæ caussa a viventibus præstantur, illam plurimum adjuvant, atque ex Acheronte redimunt. Erotesis xe. Quæstio LXV.

Tina gnomen prepei na echomen dia tais eleemosunais kai tais agathoergiais, hopou didountai dia tous apothamenous?

Quid igitur sentiendum de eleemosynis piisque officiis, quæ in refrigerium mortuorum præstantur?

Ap. Peri toutou ho idios Theophulaktos didaskei eis to ib'. keph. sich. e. tou Louka, exegontas ton logon tou Christou, hopou eipen; phobethete ton exousian echonta embalein eis ten geennan; graphei de houtos; hora gar, hoti ouk eipe, phobethete ton meta to apokteinai ballonta eis ten geennan, all' exousian echonta balein; ou gar pantos hoi apothneskontes hamartoloi ballontai eis ten geennan; all' en te exousia keitai touto tou Theou; hoste kai to sunchorein. Touto de lego dia tas epi tois kekoimemenois ginomenas prosphoras kai tas diadoseis; ahi ou mikra suntelousi tois kai en hamartiais bareiais apothanousin. Ou pantos oun meta to apokteinai ballei eis ten geennon; all' exousian echei balein. Me toinun elleipsomen hemeis spoudazontes di eleemosunon kai presbeion exileousthai ton exousian men echonta balein, ou pantos de te exousia taute chomenon,

Resp. Ea de re idem Theophylactus in caput xii. Lucæ exponens verba Christi (vers. 5): 'Timete illum, qui potestatem conjiciendi in geennam habet;' ita commentatur: Animadverte, sodes, non dicere, Christum, timete illum, qui postquam occidit, in geennam conjicit, sed qui potestatem conjiciendi habet. Neque enim omnes omnino, qui in peccatis suis moriuntur, in geennam conjiciuntur. Sed id in Dei situm est manu; sicut et veniam illis largiri, quod propter pias oblationes erogationesque, quæ dormientium bono fiunt, dico; quippe quæ non parum conducunt iis etiam, qui gravissimis sceleribus contaminati hinc decesserunt. Itaque non omnino postquam occidit, in geennam sontes projicit Deus; sed projiciendi potestatem habet. Ne igitur cessemus nos etiam atque etiam adniti, quo eleemosynis et intercessionibus nostris illum propitiemus,

alla kai sunchorein dunamenon.' Apo ten didaskalian loipon tes hagias Graphes kai tou Patros toutou ten exegesin touto ekbazomen, pos prepei pantos na parakaloumen dia tous kekoimemenous, kai na prospheromen thusias anaimaktous, didontes eleemosunas; epeide ekeinoi den emporousi ta toiauta na kamousin dia tous heautous tous. qui hac projiciendi potestate instructus ea non semper utitur; sed veniam etiam indulgere potest. Igitur e doctrina S. Scripturæ Patrisque hujus expositione illud deducimus: oportere omnino a nobis preces pro defunctis concipi atque offerri incruenta sacrificia spargique liberali manu eleemosynas; siquidem non possunt pia hujusmodi opera sua caussa ipsimet præstare. Erotesis xs'. Quæstio LXVI.

Pos prepei na groikoumen dia to pur to katharterion?

De Purgatorio autem Igne, quid nobis judicandum?

Ap. Oudemia Graphe dialambanei peri autou, na heurisketai delade kan mia proskairos kolasis kathartike ton psuchon, hustera apo ton thanaton; malista he gnome tou Origenous dia touto katekrithe hupo tes Ekklesias eis ten deuteran Sunodon ten en Konstantinoupolei. Eti de phaneron einai, pos hustera apo ton thanaton he psuche den emporei na dechthe kan hena musterion tes ekklesias; kai an isos kai ethelen einai dunaton, na plerose ate tes dia ta hamartemata tes, ethelen emporei na dechthe kai meros apo to musterion tes metanoias, to hopoion estontas kai na einai exo apo ten orthodoxon didaskalian. He ekklesia me dikaiosunen prospherei di autas ten anaimakton thusian, kai proseuchas pros Theon pempei huper apheseos ton hamartion

Resp. Nihil usquam de eo in sacris literis traditur, quod temporaria ulla poena, animorum expurgatrix, a morte exsistat. Imo vero eam præcipue ob caussam in secunda Synodo Constantinopolitana ab Ecclesia Origenis damnata est sententia. Præterea per se satis manifestum est, morte semel obita nullius Sacramenti ecclesiastici participem fieri posse animam. Tum si fieri fortassean posset, ut admissas noxias sua satisfactione ipsamet expiaret: haud dubie etiam partem aliquam sacramenti poenitentiæ accipere eadem posset. Quod quoniam ab orthodoxa doctrina abborret; jure meritoque ecclesia manium istorum caussa sacrificium incruentum offert, precesque ad Deum ablegat ad impetrandam eorum veniam,

auton; ma hochi ekeinoi na paschousi kan mian kolasin, kai met' auten na katharizontai. Tous de muthous tinon anthropoon, hopou legousi peri psuchon, pos, hotan miseusousin ametanoetas apo ton kosmon, kolazontai eis soublia, eis nera kai limnais, pote den tous edechtheken he ekklesia. quæ olim in vita deliquerant; non vero ut ipsi nonnihil supplicii sustinentes eo dein perpurgentur. Ceterum fabulas quorundam hominum, quas de animis comminiscuntur: quod videlicet, ubi poenitentia non procurati satis expiatique fato intercipiuntur, discrucientur subulis, aquis, lacubus nostra nunquam admisit probavitque ecclesia. Erotesis xz'. Quæstio LXVII.

Poios topos einai idia diorismenos eis tais psuchais ekeinon, hopou apothneskousin eis ten charin tou Theou?

Quinam locus peculiariter animabus eorum destinatus est, qui in gratia Dei vita concedunt?

Ap. Hai psuchai ton anthropon ekeinon, hopou miseuousin apo ton kosmon touton heuriskomenai eis ten charin tou Theou me metanoian ton idion hamartematon, echousi topon tas cheiras tou Theou; diati houto legei (Soph. g'. a.) he hagia Graphe; dikaion psuchai en cheiri Theou, kai ou me hapsetai auton basanos. Akomi onomazetai ho topos auton paradeisos; kathos ho Christos ho Kurios hemon (Louk. kg'. mg'.) eipen eis ton stauron apano pros ton lesten; hamen lego soi, semeron met' emou ese en to paradeiso. Krazetai kai kolpos tou Abraam, kata to (Louk. is'. kb'.) gegrammenon; egeneto de apothanein ton ptochon, kai apenechthenai auton apo ton angelon eis ton kolpon tou Abraam. Kai basileia ton ouranon, kata ton logon tou Kuriou (Matth. e. ia.) legontos;

Resp. Animæ hominum, quæ hoc mundo egredientes in gratia apud Deum sunt criminumque suorum poenitentiam egerunt, locum suum in manibus Dei habent. Sic enim sacra loquitur Scriptura (Sap. iii. 1): 'Animæ justorum in manu Dei sunt, nec attinget eas cruciatus.' Nuncupatur earum locus etiam Paradisus, quomodo Dominus noster Christus latroni in cruce dixit (Luc. xxiii. 43): 'Amen dico tibi, hodie mecum eris in Paradiso.' Vocatur et sinus Abraami, uti scriptum est (Luc. xvi. 22): 'Contigit autem, mori pauperem, et deferri ab Angelis in sinum Abraami.' Dicitur etiam regnum coelorum, secundum dictum Domini (Matt. viii. 11): 'Dico vobis, multi ab

lego de umin, hoti polloi apo anatolon kai dusmon hexousi, kai anaklithesontai meta Abraam kai Isaak kai Iakob en te basileia ton ouranon. Dia touto hopoios onomasei ton topon touton hena onoma apo hosa eipamen, den sphalei; monon na groika, pos einai hai psuchai eis ten charin tou Theou kai eis ten ouranion basileian; kai, kathos hoi ekklesiastikoi humnoi psallousin, eis ton ouranon. oriente et occidente venient, et accumbent cum Abraamo, Isaaco et Jacobo in regno coelorum.' Nihil igitur erraverit, quisquis locum illum aliquo istorum nominum, quæ recensuimus, nominaverit; modo ut recte intelligat, esse animas in gratia Dei et in regno coelesti et ut hymni ecclesiastici canunt in coelo. Erotesis xe. Quæstio LXVIII.

Kai hai psuchai ekeinai, hopou miseuousin apo ta kormia heuriskomenai eis theiken orgen einai?

At ubinam locorum illæ agunt animæ, quæ e corporibus suis exeuntes in offensa apud Deum sunt?

Ap. Ho topos ekeinon me diaphoretika onomata legetai. Proton onomazetai hades, eis ton hopoion apostheken ho diabolos, apo ton ouranon diochtheis; hos legei ho Prophetes (Es. id'. id'.); esomai homoios to hupsisto (eipen ho diabolos); nun de eis hadou katabese, kai eis ta themelia tes ges. Deuteron legetai pur aionion; legei gar (Matth. ke. ma.) he Graphe. poreuesthe ap' emou hoi kateramenoi eis to pur to aionion, to hetoimasmenon to diabolo kai tois angelois autou. Akomi skotos exoteron (eis to auto l'.); kai ton achreion doulon ekballete eis to skotos to exoteron; ekei estai ho klauthmos kai ho brugmos ton odonton. Onomazetai akomi kai me alla onomata. ma hola semainousi,

Resp. Variis locus ille designatur nominibus. Primum nuncupatur Infernus, in quem exturbatus coelo Diabolus detrusus est, teste Propheta (Jes. xiv. 14): 'Similis ero Altissimo' (dixit Diabolus). 'Nunc autem in infernum descendes, et in fundamenta terræ.' Secundum est: Ignis sempiternus, dicit enim Scriptura (Matt. xxv. 41): 'Discedite a me maledicti in ignem illum sempiternum, qui Diabolo et Angelis illius paratus est.' Etiam Tenebræ exteriores (ibidem versu 30): 'Ejicite inutilem istum servum in tenebras exteriores, ubi erit ejulatio et stridor dentium.' Appellatur et aliis vocabulis, sed quæ omnia locum condemnationis iræque divinæ valent, quem in locum

pos einai topos tes katakriseos kai tes theias orges; eis ton hopoion katabainousin hai psuchai ekeinon, hopou miseuousin ap' edo orgismenoi apo ton Theon kai apegnosmenoi. Ma touto einai axion na to exeure kath' henas, pos hai psuchai ton dikaion, kala kai na einai eis tous ouranous, den eperasi me holou touto teleion ton stephanon prin tes teleutaias kriseos mete hai psuchai ton katakriton teleian kolasin paschousi; ma hustera apo ten eschaten krisin thelousi parein hai psuchai mazi me ta somata teleios ton stephanon tes doxes e ten kolasin. animæ eorum descendunt, qui hinc demigrant invisi offensique Deo ac damnati. Porro et illud omnibus tenendum est, animas justorum, quamquam coelo jam receptas, neutiquam tamen ante extremum judicium plenam perfectamque gloriæ coronam consequi, neque rursus animas damnatorum plenam antea ultionem poenamque perpeti. Verum post summum illud atque decretorium judicium animas una cum corporibus suis usquequaque aut coronam gloriæ aut suppliciorum ferre cruciatus. Erotesis xth'. Quæstio LXIX.

Pos einai to ogdoon arthron tes pisteos?

Octavus fidei Articulus quomodo habet?

Ap. Kai eis to Pneuma, to hagion, to kuron, to zoopoion, to ek tou Patros ekporeuomenon; to sun Patri kai Huio sumproskunoumenon, kai sundoxazomenon, to lalesan dia ton Propheton.

Resp. Et in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem, qui ex Patre procedit, et una cum Patre et Filio adoratur et glorificatur, qui item per Prophetas locutus est. Erotesis o'. Quæstio LXX.

Ti didaskei to arthron touto tes pisteos?

Quid iste docet Articulus?

Ap. Tria pragmata; proton pos to Pneuma to hagion einai Theos, homoousios to Patri kai to Huio, to hopoion einai phaneron apo ta logia tou Apostolou (a. Kor. ib'. d'.) legontos; Diaireseis de charismaton

Resp. Tria. Primum est: Spiritum Sanctum Deum esse Patri et Filio consubstantialem, quod ex verbis Apostoli manifestum est (1 Cor. xii. 4): 'Distinctiones donorum sunt, sed idem est Spiritus. Et distinctiones

eisi, to de auto Pneuma; kai diaireseis diakonion eisi, kai ho autos Kurios; kai diaireseis energematon heisin, ho de autos Theos, ho energon ta panta en pasi; kai allachou (b'. Kor. ig'. ig'.); he charis tou Kuriou hemon Iesou Christou, kai he agape tou Theou, kai he koinonia tou hagiou Pneumatos meta panton humon. Eis ta hopoia, kala kai pote na proegetai to Pneuma to hagion, kai pote ho Huios, touto ginetai diati einai homoousia, kai isotima, kai ta tria prosopa; ma ochi na eche kan mian ousian ho Huios e to Pneuma, kathos echei ho Pater; amesos kai homoios eis ton Huion kai to Pneuma. Kai eis tas Praxeis ton Apostolon to auto edeixen ho Petros (Prax. e. g'.), legon to Anania; diati eplerosen ho satanas ten kardian sou, pseusasthai se to Pneuma to hagion? kai teleionontas ton idion logon prostithesin; ouk epseuso aothropois alla to Theo. Theos ara to Pneuma to hagion. ministeriorum sunt, sed idem est Dominus. Et distinctiones operationum sunt, sed idem est Deus, qui omnia operatur in omnibus.' Et alibi (2 Cor. xiii. 13): 'Gratia Domini nostri Jesu Christi et caritas Dei et communio Spiritus Sancti sit vobiscum omnibus.' Quibus in locis quod alibi primo loco nominatur Spiritus Sanctus rursus alibi Filius, id ea re fit, quod tres Personæ ejusdem substantiæ, honorisque æqualis consortes sint; minime vero, quasi essentia a Spiritu Sancto Filius differat, aut a Filio Spiritus. Id quod dictu nefas est; sed quod ejusdem et essentiæ et gloriæ (personæ divinæ), ut jam diximus, consortes sint, et quod proxime ac pariter in simplicissimo simul, suam a Patre originem Filius Spiritusque habeant, per generationem Filius, at Spiritus per processionem. Idem et in Actibus Apostolicis declarat Petrus Ananiam alloquens cap. v. 3): 'Quare implevit Satanas cor tuum, ut falleres Spiritum Sanctum?' et mox sermonem illum suum absolvens addit: 'Non mentitus es hominibus sed Deo.' Est itaque omnino Spiritus Sanctus Deus. Erotesis oa. Quæstio LXXI.

Poion einai to deuteron, hopou didaskei to arthron touto?

Quodnam secundum est, quod hoc Articulo docetur?

Ap. Didaskei pos to Pneuma to

Resp. Quod Spiritus Sanctus ex

hagion ekporeuetai ek monou tou Patros, hos peges kai arches tes theotetos ; dia to hopoion ho autos Soter mas didaskei (Ioan. ie. ks'.) legon ; hotan elthe ho Parakletos, hon ego pempso umin para tou Patros, to Pneuma tes aletheias, ho para tou Patros ekporeuetai. Ten didaskalian tauten ten ermeneuei ho hieros Athanasios eis to sumbolon tou; to Pneuma to hagion apo tou Patros, ou pepoiemenon, oute dedemiourgemenon, oute gegennemenon; all' ekporeuton. Ho Theos (ho autos Athanas. en tais hierais erotesesi. d'.) kai Pater, autos monos estin aitios tois dusi kai agennetos; ho de Huios ek monou tou Patros aitiatos, kai gennetos; kai auto to Pneuma ek monou tou Patros aitiaton kai ekporeuton, dia de tou Huiou en to kosmo apostellomenon. Kai ho theologos Gregorios (log. e. peri theologias) houto phesi; to Pneuma to hagion, ho para tou Patros ekporeuetai, ho kath' hoson men ekeithen ekporeuetai, ou ktisma ; kath' hoson de ou genneton, ouch Huios ; kath' hoson de agennetou kai gennetou meson, Theos. Peri toutou eiretai platuteron eis to proton arthron ; phthanei loipon tora na kratoumen bebaion kai na pisteuomen ekeino, hopou ho Christos mas edidaxe, kai he anatolike ekklesia he katholike kai orthodoxos pisteuei, kai homologesen eis ten deuteran oikoumeniken sunodon solo Patre, velut fonte ac origine divinitatis, procedit. Qua de re ita ipse nos Servator noster edocet (Joh. xv. 26): 'Quando venerit Paracletus, quem ego a Patre missurus sum, Spiritus veritatis, qui a Patre procedit.' Eandem doctrinam ita in Symbolo suo explicat S. Athanasius (T. ii. p. 32): Spiritus Sanctus a Patre, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens est (id. in sacris Quæstionibus IV. T. II. p. 438, conf. Quæst. XV.); Deus et Pater, ipse solus duorum caussa est, et ingenitus. Filius ex solo Patre, ortus sui caussa, editus genitusque est. Ipse etiam Spiritus de solo Patre ut caussa oritur ac procedit; sed per Filium in mundum emittitur. Et Gregorius Theologus hunc in modum loquitur (de Theologia, oratione V. de Spiritu Sancto, Ald. f. 58, Par. p. 597): Spiritus Sanctus, qui a Patre procedit, quatenus illinc procedit, res creata non est quatenus autem genitus non est, non est Filius; quatenus vero inter ingenitum et genitum medius est, Deus utique est. Verum de hoc negotio uberius jam actum a nobis fuit ad articulum primum. Satis igitur nunc nobis est, ut firma fide teneamus credamusque, quod ipse nos Christus docuit, quod orientalis Catholica et Orthodoxa credit Ecclesia et in secundo oecumenico

kai ekurose to sumbolon choris tes prosthekes; kai ek tou Huiou. Kai enantion ekeinon, hopou eprosthesasi ton logon touton kai ek tou Huiou, ekamen epitimesin, ochi monon he anatolike ekklesia he orthodoxos kai katholike, alla kai he dutike tes Rhomes; to hopoion diamarturontai duo pinakais argurai, eis tas hopoias eton gegrammenon to hieron sumbolon tes pisteos Hellenisti eis ten mian kai eis ten allen Latinisti, choris ten prosthesin toutou tou merous kai ek tou Huiou; hai hopoiai me prostagma tou Papa Rhomes Leontos tritou ekremanto eis ten ekklesian tou hagiou Petrou, en etei Christou oth'. hos phesi baronios. Dia touto hopoios steketai statheros kai bebaios eis ten pistin touten, echei bebaian elpida tes soterias tou, diati den parekklinei katholou apo ten koinen gnomen tes ekklesias. Concilio communiter professa fuit; atque symbolum sine isthac appendicula: et ex Filio ratum esse jussit. Immo vero gravi illos censura, qui hæc adjecere verba, non modo orientalis Ecclesia orthodoxa ac Catholica perstrinxit: sed et occidentalis Romana. Quod satis confirmant tabulæ binæ argenteæ, in quarum altera Græce altera Latine sacrum fidei symbolum, non adjecta ista particula, et ex Filio, proscriptum erat. Quæ jussu Leonis tertii, Papæ Romani, in æde S Petri fixæ propositæque sunt, anno Christi ICCCCIX, quemadmodum prodit Baronius (A. 809, tmem. 62). Qui itaque constans et firmus in hac fide persistit, is indubiam suæ salutis habet fiduciam, ut qui nihil omnino declinat a communi Ecclesiæ sententia. Erotesis ob'. Quæstio LXXII.

Ti didaskei triton to arthron touto?

Quid tertium est, quod in hoc Articulo docetur?

Ap. Didaskei pos to Pneuma to hagion einai euretes tes hagias Graphes, toson tes palaias hoson kai tes neas, kai auto ten homilese me to meson pollon sunergon. Dia touto kathos he Graphe tes palaias diathekes tetoias loges kai tes neas einai didaskalia tou agiou Pneumatos. Kai dia ten aphormen touten eis holas

Resp. Spiritum Sanctum sacræ Scripturæ tam Veteris quam Novæ, genuinum esse auctorem, illamque per manus multorum administrorum ipsum edidisse, eaque re ut Veteris Testamenti Scripturam ita etiam Novi Spiritus Sancti doctrinam esse. Quamobrem quidquid sancti Patres in omnibus universalibus

tas oikoumenikas sunodous kai topikas, tas orthodoxous, hopou kai an eginesan, pisteue pos ho, ti apophasisasin hoi hagioi Pateres, na einai apo to hagion Pneuma; kathos eipasin hoi Apostoloi (Prax ie. ke.) eis ten sunodon; edoxe to hagio Pneumati kai hemin; kata to paradeigma ton hopoion kai hai loipai allai orthodoxoi sunodoi esumperainasi ta dogmata tos me ton homoion tropon. atque particularibus orthodoxis Conciliis quocunque tandem loco habitis statuerunt: id a Spiritu Sancto profectum esse credas oportet; quemadmodum in Synodo sua ipsimet loquuntur Apostoli (Act xv. 28): 'Visum est Spiritu Sancto ac nobis.' Quorum exemplo cetera item orthodoxa Concilia simili modo decreta sua concluserunt. Erotesis og'. Quæstio LXXIII.

Posa kai poia einai ta Charismata tou agiou Pneumatos?

Quot et quænam Spiritus Sancti Charismata sunt?

Ap. Hepta, dia ta hopoia legei he Graphe eis ten Apokalupsin (Keph. d'. e.); kai hepta lampades puros kaiomenai enopion tou thronou; ahi eisi ta epta pneumata tou Theou. Tauta loipon ta charismata tou Pneumatos e mallon eipein auto to Pneuma eton eis ton Christon plousiotera kai teleiotera, e kat' anthropon, hos legei ho Prophetes (Es. ia. b'.); kai anapausetai ep' auton pneuma Kuriou; pneuma sophias kai suneseos; pneuma boules kai ischuos; pneuma gnoseos kai eusebeias; kai emplesei auton pneuma phobou Theou. Touto bebaionei ho euangelistes Ioannes (Keph. a. id'.) legontas; kai ho logos sarx egeneto kai eskenosen en hemin, kai etheasametha ten doxan autou, doxan hos monogenous para patros, pleres charitos kai aletheias. Kai ek tou

Resp. Septem. De quibus ita in Apocalypsi sacra Scriptura loquitur (iv. 5): 'Et septem lampades igneæ ardentes coram throno, quæ sunt septem Spiritus Dei.' Hæc igitur Spiritus dona, aut rectius loquendo, ipse Spiritus Sanctus in Christo, quam in ullo alio homine modis omnibus copiosiora atque consummatiora erant, dicente Propheta (Ies. xi. 2): 'Et requiescet super illum Spiritus Domini, Spiritus sapientiæ et intelligentiæ, Spiritus consilii et roboris, Spiritus cognitionis et pietatis, et implebit illum Spiritus timoris Domini.' Quod suo testimonio affirmat Evangelista Ioannes (i. 14: 'Et verbum caro factum est, et habitabat nobiscum et vidimus gloriam illius, ut gloriam. unigeniti a Patre, plenum

pleoomatos autou hemeis pantes elabomen; kai charin anti charitos; dioti to Pneuma eton eis auton hos homoousion auto kata ten theoteta; kai eplesen auton sophias kai charitos; kata to (Louk. b'. m'.) eiremenon; to de paidion euxane kai ekrataiouto pneumati, pleroumenon sophias, kai charis Theou en ep' auto. Kai tauta panta prepei na groikountai kata ten anthropoteta. gratia et veritate' (v. 16), 'et ex plenitudine ipsius nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia.' Erat enim in Christo Spiritus Sanctus, ut ipsi secundum divinitatem consubstantialis, ipsumque sapientia ac gratia replebat, prout dictum est (Luc. ii. 40): 'Puer vero adolescebat et corroborabatur Spiritu, et implebatur sapientia, et gratia Dei cum illo erat.' Quæ omnia de humanitate Christi exaudienda sunt. Erotesis od'. Quæstio LXXIV.

Poion einai to proton charisma tou hagiou Pneumatos?

Quodnam primum Spiritus Sancti charisma est?

Ap. To proton charisma einai he sophia; egoun he anothen sophia, dia ten hopoian legei ho Apostolos (Iak. g'. iz'.); he anothen sophia proton men hagne estin, epeita eirenike, epieikes, eupeithes, meste eleous kai karpon agathon; adiakritos kai anupokritos. Eis ten sophian touten enantioutai he sarkike sophia kata ton Apostolon ton (b'. Kor. a. ib'.) legonta; hoti en haploteti kai eilikrineia Theou, ouk en sophia sarkike, all' en chariti Theou anestraphemen en to kosmo. Enantion tes hopoias sarkikes kai kosmikes sophias legei ho idios Apostolos (a. Kor. a. ith'.), anapherontas ten palaian Graphen (Es. kth'. id'. kai lg'. ie.); apolo ten sophian ton sophon, kai ten sunesin ton suneton atheteso; pou

Resp. Primum donum est Sapientia. Nimirum superna illa sapientia, de qua ita Apostolus (Iac. iii. 17): 'Quæ e supernis est sapientia, primum quidem casta est, deinde pacifica, æqua, obsequens, plena misericordia ac bonis fructibus, sine disceptatione, sine simulatione.' Huic Sapientiæ contraria carnalis est secundum Apostolum (2 Cor. i. 12): 'Quod in simplicitate et sinceritate Dei, non in carnali sapientia, sed in gratia Dei conversati fuimus in mundo.' Quam carnalem ac mundanam sapientiam ita idem incessit Apostolus (1 Cor. i. 19), antiquam adducens Scripturam (Ies. xxix. 14, et xxxiii. 18): 'Perdam sapientiam sapientum, et intelligentiam intelligentium

sophos, pou grammateus, pou suzetetes tou aionos toutou? ouchi emoranen ho Theos ten sophian tou kosmou toutou? rejiciam; ubi sapiens ubi scriba, ubi disputator seculi hujus? nonne infatuavit Deus sapientiam mundi hujus? Erotesis oe. Quæstio LXXV.

Poion einai to deuteron charisma tou hagiou Pneumatos?

Secundum Spiritus Sancti donum, quodnam est?

Ap. To charisma tes suneseos e katanoeseos ton aporrheton kai tes theias theleseos; peri tes hopoias he Graphe didaskei (Ex. ls'. a.) legousa; kai pas sophos te dianoia, o edothe sophia kai episteme en autois, sunienai poiein panta ta erga, ta kala ta hagia kathekonta; kata panta hosa sunetaxe Kurios. Kai eis tous peri ton Daniel (keph. a. iz'.); kai edoken autois ho Theos sunesin kai phronesin en pase grammatike kai sophia; kai Daniel suneken en pase horasei kai enupniois. Kai allachou (Louk. kd'. me.); tote dienoixen auton ton noun tou sunienai tas Graphas. Kai ho Apostolos (b'. Tim. b'. z'.) legei; doe gar soi Kurios sunesin en pasin. Eis ten sunesin touten einai antikeimene he anoesia kai apistia; dia ten hopoian legei (Louk. kd'. ke.) ho Kurios; o anoetoi kai bradeis te kardia tou pisteuein epi pasin hois elalesan hoi Prophetai. Kai eis allon topon (Gal. g'. g'.) legei ho Apostolos; houtos anoetoi este? enarxamenoi Pneumati, nun sarki epiteleisthe?

Resp. Donum Intelligentiæ sive cognitionis arcanorum et occultæ voluntatis divinæ, de qua ita docet Scriptura (Exod. xxxvi. 1): 'Et omnis sapiens animo, cui data erat sapientia et scientia in illis; ut intelligenter sciret facere omnia opera pulchra et sancta, modo debito, secundum omnia ea, quæ præscripserat Dominus.' Et de sodalibus Danielis (Dan. i. 17): 'Et dedit illis Deus intelligentiam et prudentiam in omni literatura ac sapientia. Daniel autem intellectu omnis visionis et insomnii instructus erat.' Et alibi (Luc. xxiv. 45): 'Tunc aperuit illis mentem, ut intelligerent scripturas.' Et Apostolus (2 Tim. ii. 7): 'Det vero tibi Dominus intelligentiam in omnibus.' Intelligentiæ huic opposita est stultitia et incredulitas, de qua sic ait Dominus (Luc. xxiv. 25): 'O stulti et tardi corde ad credendum iis omnibus, quæ locuti sunt Prophetæ.' Et alio loco Apostolus (Gal. iii. 3): 'Adeo stulti estis, ut, quum in Spiritu coeperitis, nunc in carne perficiamini?

Erotesis os'. Quæstio LXXVI.

Poion einai to triton charisma tou hagiou Pneumatos?

Quodnam tertium Spiritus Sancti donum est?

Ap. To triton charisma tou hagiou Pneumatos einai he boule, he hopoia suntrechei pros ten theian doxan kai pros ten soterian tes anthropines psuches; kai einai sumphonismene me ten dikaiosuen. Dia ten hopoian kai he Graphe (Prax. k'. kz'.) legei; ou gar hupesteilamen tou me anangeilai humin pasan ten boulen tou Theou. Eis auten einai enantia he boule ton asebon, dia ten hopoian legei ho Psalmodos (Psal. a. a.); makarios aner, hos ouk eporeuthe en boule asebon; kai allachou (Psal. lg'. i.); Kurios diaskedazei boulas ethnon, athetei de logismous laon, kai athetei boulas archonton.

Resp. Tertium Spiritus Sancti charisma est Consilium, quod gloriæ divinæ animæque humanæ saluti provehendæ servit et cum justitia pulchre consentit. De hujusmodi consilio ita loquitur Scriptura (Actor. xx. 27): 'Non subterfugiebam, quominus annunciarem vobis omne consilium Dei.' Huic consilio consilium impiorum oppositum est, de quo divinus Psalmista (Psa. i. 1): 'Beatus vir, qui non ambulat in consilio impiorum. Et alibi (Psa. xxxiii. 10): 'Dominus dissipat consilia gentium, reprobat cogitationes populorum, et reprobat consilia principum.' Erotesis oz'. Quæstio LXXVII.

Poion einai to tetarton charisma tou hagiou Pneumatos?

Quartum Spiritus Sancti donum, quodnam est?

Ap. He ischus, diati phulattontes pasan statheroteta kai andreian eis ten pistin, prepei na antistekomen eis holous tous peirasmous. Peri tautes he Graphe (a. Kor, is'. ig'.) legei; gregoreite, stekete en te pistei, andrizesthe, krataiousthe; kai allachou (Eph. s'. id'.); stete oun perizosamenoi ten osphun humon en aletheia, kai endusamenoi ton thoraka tes dikaiosunes; kai hupodusamenoi tous

Resp. Robur. Quippe tuentes omnem constantiam ac fortitudinem in fide, mascule obsistere debemus quibuslibet tentationibus, de quo robore animi ita Scriptura (1 Cor. xvi. 13): 'Vigilate, persistite in fide, viri estote, corroboramini.' Et alibi (Ephes. vi. 14): 'State igitur lumbis balteo præcinctis in veritate, induti thoracem justitiæ, et calceati pedibus,